श्री शालिग्राम पूजन विधि और मंत्र संस्कृत में भावार्थ सहित

मुख पृष्ठश्री शालिग्राम पूजन

श्री शालिग्राम पूजन

श्री शालिग्राम साक्षात् सत्यनारायण भगवान् हैं, नारायण स्वरूप हैं। इसलिये इसमें प्राण-प्रतिष्ठा आदि संस्कारों की आवश्यकता नहीं होती। इनकी पूजा में आवाहन और विसर्जन भी नहीं होता। इनके साथ देवी भगवती तुलसी का नित्य संयोग माना गया है। शयन के समय तुलसी-पत्र को शालिग्राम शिला से हटाकर पार्श्व में रख दिया जाता है। जहाँ शालिग्राम-शिला होती है, वहाँ सभी तीर्थ और भुक्ति-मुक्ति का वास होता है। शालिग्राम का चरणोदक सभी तीर्थों से अधिक पवित्र माना गया है। शालिग्राम की पूजा सम-संख्या में अच्छी मानी जाती है, किंतु सम-संख्या में दो शालिग्रामों का निषेध है। विषम में एक शालिग्राम की पूजा का विधान है। शालिग्राम के साथ द्वारावती-शिला भी रखी जाती है।

व्रत, दान, प्रतिष्ठा तथा श्राद्धादि कार्यों में शालिग्राम का सांनिध्य विशेष फलप्रद होता है। स्त्री, अनुपनीत ब्राह्मणादि को शालिग्राम का स्पर्श नहीं करना चाहिये।

नोट- यहां जाने भगवान श्री बिष्णु शालिग्राम पत्थर कैसे बनें- तुलसी और विष्णु की प्रेम कथा

श्री सत्यनारायण पूजा अथवा शालिग्राम की नित्य-पूजा में शालिग्राम की मूर्ति को किसी पवित्र पात्र में रखकर पुरुष सूक्त का पाठ करते हुए पञ्चामृत अथवा शुद्ध जल से अभिषेक कराने के बाद मूर्ति को शुद्ध वस्त्र से पोंछकर गन्ध युक्त तुलसीदल के साथ किसी सिंहासन अथवा यथास्थान पात्रादि में विराजमान कराकर ही पूजा प्रारम्भ की जाती है।

पूजन-विधि

संध्या-वन्दनादि नित्यकृत्य सम्पन्न कर आचमन, पवित्रीधारण, मार्जन, प्राणायाम तथा पूजन का संकल्प कर हाथ में पुष्प लेकर गणपति-गौरी-स्मरण पूर्वक भगवान् शालिग्राम का इस प्रकार ध्यान करना चाहिये-

ध्यान- नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्त्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः। ध्यानार्थे पुष्पाणि समर्पयामि।
-भगवान्‌ के सामने पुष्प रख दे।

शालिग्राम में भगवान् विष्णु की नित्य संनिधि रहती है, इसलिये उनका आवाहन नहीं होता, आवाहन के स्थान पर प्रार्थना पूर्वक पुष्प समर्पित करे,

अन्य प्रतिमाओं में प्रतिष्ठा पूर्वक इस प्रकार आवाहन करे-

आवाहन- ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्त्रपात्।
स भूमि सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥
आगच्छ भगवन् देव स्थाने चात्र स्थिरो भव।
यावत् पूजां करिष्यामि तावत् त्वं संनिधौ भव॥
-आवाहन के लिये पुष्प चढ़ाये।

ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
आवाहनार्थे पुष्पं समर्पयामि।

आसन- ॐ पुरुष एवेद सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम्।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति॥
अनेकरत्नसंयुक्तं नानामणिगणान्वितम्।
भावितं हेममयं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम्॥
-आसन के लिये पुष्प समर्पित करे।

ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
आसनार्थे पुष्पाणि समर्पयामि।

पाद्य- ॐ एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥
गङ्गोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्ध्यसंयुतम्।
पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं मे प्रतिगृह्यताम्॥
-आचमनी से जल छोड़े।

ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
पादयोः पाद्यं समर्पयामि।

अर्घ्य- ॐ त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥
गन्धपुष्याक्षतैर्युक्तमर्घ्य सम्पादितं मया।
गृहाणार्थं मया दत्तं प्रसन्नो वरदो भव॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
हस्तयोरर्घ्य समर्पयामि।
-अर्घ्य का जल छोड़े।

आचमन- ॐ ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥
कर्पूरेण सुगन्धेन वासितं स्वादु शीतलम्।
तोयमाचमनीयार्थ गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
मुखे आचमनीयं जलं समर्पयामि।
-आचमन के लिये जल समर्पित करे।

एक शुद्ध पात्रमें कुङ्कुमादि से स्वस्तिकादि बनाकर चन्दनयुक्त तुलसीदल के ऊपर भगवान्‌ को स्थापित कर निम्नलिखित विधि से स्नान कराये ।

स्नान- ॐ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्।
पशूस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राप्याश्च ये॥
मन्दाकिन्यास्तु यद् वारि सर्वपापहरं शुभम्।
तदिदं कल्पितं देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
स्नानीयं जलं समर्पयामि।
-जल से स्नान कराये।

स्नानाङ्ग-आचमन- ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।
-स्नान के बाद आचमनीय जल समर्पित करे।

दुग्ध स्नान- ॐ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः।
पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु महह्यम्॥
कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम्।
पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
पयः स्नानं समर्पयामि।
-दूध से स्नान कराये, पुनः शुद्ध जल से स्नान कराये।

दधि स्नान- ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयू षि तारिषत्॥
पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम्।
दध्यानीतं मया देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
दधिस्नानं समर्पयामि।
-दधि से स्नान कराये, पुनः शुद्ध जल से स्नान कराये।

घृत स्नान- ॐ घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा।
दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा।
नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम्।
घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
घृतस्नानं समर्पयामि।
-घृत से स्नान करा कर शुद्ध जल से स्नान कराये।

मधु स्नान- ॐ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः॥
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः।
मधु द्यौरस्तु नः पिता॥
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँर अस्तु सूर्यः।
माध्वीर्गावो भवन्तु नः॥
पुष्परेणुसमुत्पन्नं सुस्वादु मधुरं मधु।
तेजः पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
मधुस्नानं समर्पयामि।
-मधु (शहद) से स्नान कराये, पुनः शुद्धोदक से स्नान कराये।

शर्करा स्नान – ॐ अपा रसमुद्वयस सूर्ये सन्त समाहितम्।
अपारसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममुपयामगृहीतोऽ-सीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्॥
इक्षुरससमुद्भूतां शर्करां पुष्टिदां शुभाम्।
मलापहारिकां दिव्यां स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
शर्करास्नानं समर्पयामि।
-शर्करा से स्नान कराये, पुनः शुद्ध जल से स्नान कराये।

पञ्चामृत स्नान- निम्न मन्त्र पढ़कर पञ्चामृत से स्नान कराये।

ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्स्रोतसः।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित्॥
पयोदधिघृतं चैव मधुशर्करयान्वितम्।
पञ्चामृतं मयानीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।
-पञ्चामृत से स्नान कराने के बाद शुद्ध जल से स्नान कराये।

गन्धोदक स्नान- अ शुना ते अशुः पृच्यतां परुषा परुः।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युतः॥
मलयाचलसम्भूतचन्दनेन विमिश्रितम्।
इदं गन्धोदकस्नानं कुङ्कुमाक्तं नु गृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
गन्धोदकस्नानं समर्पयामि।
-केसर मिश्रित चन्दन से स्नान कराये।

शुद्धोदक स्नान- शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्विनाः श्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः।
शुद्धं यत्सलिलं दिव्यं गङ्गाजलसमं स्मृतम्।
समर्पितं मया भक्त्या शुद्धस्नानाय गृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।
-शुद्ध जल से स्नान कराये। तदनन्तर आचमनीय जल समर्पित करे। फिर स्वच्छ वस्त्र से (अङ्गप्रोक्षण कर) पोंछ कर तुलसीदल एवं चन्दन के साथ शालिग्राम को किसी सिंहासन आदि में बैठाकर शेष पूजा करनी चाहिये।

१- यथा सम्भव पुरुष सूक्त का पाठ करते हुए घण्टानाद पूर्वक शुद्ध जल अथवा गंगा आदि तीर्थ जलो द्वारा भगवान् शालिग्राम का अभिषेक भी करना चाहिये, इससे उनकी विशेष अनुकम्पा प्राप्त होती है। भगवान्‌ के स्नानीय अथवा अभिषेक का जल पवित्र जगह में ढँककर रख दे। पूजन के अन्त में चरणोदक के रूप में इसे ग्रहण करना चाहिये।

वस्त्र- ॐ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे।
छन्दा सि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत॥
शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम्।
देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
वस्त्रं समर्पयामि, आचमनीयं जलं च समर्पयामि ।
-वस्त्र चढ़ाये, पुनः आचमनीय जल दे।

उपवस्त्र- उपवस्त्रं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने।
भक्त्या समर्पितं देव प्रसीद परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
उपवस्त्रं समर्पयामि, आचमनीयं जलं च समर्पयामि।
-उपवस्त्र चढ़ाये तथा आचमनीय जल समर्पित करे।

यज्ञोपवीत- ॐ तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः॥
नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण परेमश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
यज्ञोपवीतं समर्पयामि, यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं च समर्पयामि।
-यज्ञोपवीत अर्पण करे, पुनः आचमनीय जल दे।

गन्ध- ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये॥
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
चन्दनं समर्पयामि।
-मलय चन्दन चढ़ाये।

अक्षत (शालिग्राम पर अक्षत नहीं चढ़ाया जाता, अतः अक्षत के स्थान पर श्वेत तिल अर्पित करना चाहिये।)

ॐ अक्षन्नमीमदन्त हाव प्रिया अधूषत।
अस्तोषत स्वभानवो वेप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी॥
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
अक्षतस्थाने श्वेततिलान् समर्पयामि।
-श्वेत तिल चढ़ाये।

गुष्प- ॐ इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम्।
समूढमस्य पा सुरे स्वाहा॥
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो।
मयानीतानि पुष्पाणि गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
पुष्पं पुष्पमालां च समर्पयामि।
-पुष्प और पुष्प मालाओ से अलङ्कत करे।

तुलसीपत्र- ॐ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्।
मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते॥
तुलसीं हेमरूपां च रत्नरूपां च मञ्जरीम्।
भवमोक्षप्रदां तुभ्यमर्पयामि हरिप्रियाम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
तुलसीदलं तुलसीमञ्जरीं च समर्पयामि।
-तुलसीदल तथा तुलसीमञ्जरी अर्पित करे।

दूर्वा- ॐ काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि।
एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्त्रेण शतेन च॥
दूर्वाङ्करान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्।
आनीतांस्तव पूजार्थ गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
दूर्वाङ्करान् समर्पयामि।
-दूब अर्पित करे।

आभूषण- वज्रमाणिक्यवैदूर्यमुक्ताविद्रुममण्डितम्।
पुष्परागसमायुक्तं भूषणं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
अलङ्करणार्थे आभूषणानि समर्पयामि।
-अलङ्कत करने के लिये आभूषण समर्पित करे।

सुगन्धित तैल- अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः।
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा सं परि पातु विश्वतः॥
तैलानि च सुगन्धीनि द्रव्याणि विविधानि च।
मया दत्तानि लेपार्थ गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
सुगन्धिततैलादिद्रव्यं समर्पयामि।
-सुगन्धित तेल, इतर आदि अर्पित करे।

धूप- ॐ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्या शूद्रो अजायत॥
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
धूपमानापयामि।
-धूप आघ्रापित करे।

दीप- ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूयों अजायत।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत॥
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
दीपं दर्शयामि।
-घृत-दीप दिखाये तथा हाथ धो ले।

नैवेद्य- भगवान्‌ के भोग के निमित्त सामने रखे नैवेद्य में तुलसीदल छोड़कर पाँच ग्रास-मुद्रा दिखाये-

१- ॐ प्राणाय स्वाहा- कनिष्ठिका, अनामिका और अँगूठा मिलाये।

२- ॐ अपानाय स्वाहा- अनामिका, मध्यमा और अँगूठा मिलाये।

३- ॐ व्यानाय स्वाहा- मध्यमा, तर्जनी और अँगूठा मिलाये।

४- ॐ उदानाय स्वाहा- तर्जनी, मध्यमा, अनामिका और अँगूठा मिलाये।

५- ॐ समानाय स्वाहा- सब अँगुलियाँ मिलाये।

इसके बाद निम्न मन्त्र पढ़कर नैवेद्य भगवान्‌ को निवेदित करे-

ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्ष शीष्णों द्यौः समवर्तत।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँर अकल्पयन्॥
त्वदीयं वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव समर्पये।
गृहाण सुमुखो भूत्वा प्रसीद परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
नैवेद्यं निवेदयामि, मध्ये पानीयं जलं समर्पयामि, आचमनीयं जलं च समर्पयामि।
-नैवेद्य निवेदित करे तथा पानीय जल अर्पित करे, पुनः आचमनीय जल अर्पित करे।

अखण्ड ऋतुफल- ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व हसः॥
इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
अखण्डऋतुफलं समर्पयामि।
-अखण्ड ऋतुफल समर्पित करे।

ताम्बूल- ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्।
एलालवङ्गसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
एलालवङ्गपूगीफलयुतं ताम्बूलं समर्पयामि।
-इलायची, लवंग तथा पूगीफल युक्त ताम्बूल अर्पित करे।

दक्षिणा- ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताये भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम॥
दक्षिणा प्रेमसहिता यथाशक्तिसमर्पिता।
अनन्तफलदामेना गृहाण परमेश्वर॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि।
-द्रव्य-दक्षिणा अर्पित करे।

आरती- किसी स्वस्तिकादि माङ्गलिक चिह्नों से अलङ्कत तथा पुष्प-अक्षतादि से सुसज्जित थाली में कर्पूर अथवा मृतकी बत्ती को प्रज्वलित कर जल से प्रोक्षित कर ले। पुनः घण्टा-नाद करते हुए अपने स्थान पर खड़े होकर भगवान्‌ की मङ्गलमय आरती करे। आरती का यह मुख्य विधान है कि सर्वप्रथम चरणों में चार वार, नाभि में दो बार, मुख में एक बार आरती करने के बाद पुनः समस्त अङ्गो की सात बार आरती करनी चाहिये। फिर शङ्ख में जल लेकर भगवान्‌ के चारों ओर भ्रमण कराये तथा भगवान्‌ को निवेदित करे।

आरती-मन्त्र- ॐ इद हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीर सर्वगण स्वस्तये।
आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्य-भयसनि।
अग्निः प्रजां बहुलां में करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु थत्त॥
कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम्।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव॥

श्रीसत्यनारायणजी की आरती

जय लक्ष्मीरमणा, श्रीलक्ष्मीरमणा।
सत्यनारायण स्वामी जन-पातक हरणा॥ जय॥ टेक॥

रत्नजटित सिंहासन अद्भुत छबि नारद करत निराजन घंटा ध्वनि प्रकट भये कलि कारण, द्विजको दरस दियो।
बूढ़े ब्राह्मण बनकर कञ्चन-महल कियो॥ जय०॥

दुर्बल भील कठारो, जिनपर कृपा करी।
चन्द्रचूड़ एक राजा, जिनकी बिपति हरी॥ जय०॥

वैश्य मनोरथ पायो, श्रद्धा तज दीन्हीं।
सो फल भोग्यो प्रभुजी फिर अस्तुति कीन्हीं॥ जय०॥

भाव-भक्ति के कारण छिन छिन रूप धयो।
श्रद्धा धारण कीनी, तिनको काज सर्यो॥ जय०॥

ग्वाल-बाल सँग राजा वनमें भक्ति करी।
मनवाञ्छित फल दीन्हों दीनदयालु हरी॥ जय०॥

चढ़त प्रसाद सवायो कदलीफल, मेवा।
धूप-दीप-तुलसीसे राजी सत्यदेवा॥ जय०॥

सत्यनारायणजी की आरति जो कोइ नर गावै।
तन-मन-सुख-सम्पति मन-वाञ्छित फल पावै॥ जय०॥

स्तुति-प्रार्थना- शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥
नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्त्रमूर्तये सहस्त्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे।
सहस्त्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्त्रकोटीयुगधारिणे नमः॥
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः॥
आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम्।
सर्वदेवनमस्कारः केशवम्प्रति गच्छति॥
मूकं करोति वाचालं पहुं लङ्घयते गिरिम्।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम्॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥
पापोऽहं पापकहिं पापात्मा पापसम्भवः।
त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष सर्वपापहरो भव॥
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च।
नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः॥

शङ्ख-जल- तदनन्तर शङ्ख का जल भगवान्पर घुमाकर अपने ऊपर तथा भक्तजनों पर निम्न मन्त्र के द्वारा छोड़े-

शङ्खमध्यस्थितं तोयं भ्रामितं केशवोपरि।
अङ्गलग्नं मनुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति॥

पुष्पाञ्जलि- हाथ में पुष्प लेकर इस प्रकार प्रार्थना करें-

ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे।
स मे कामान् काम कामाय महां कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु॥
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः।
ॐ स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठचं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुषान्ता-दापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे। आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति॥
ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात्।
सं बाहुभ्यां धमति से पतत्रैर्घावाभूमी जनयन् देव एकः।
तत्पुरुषाय विद्महे नारायणाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्।
कावेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात्।
करोति यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत्॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।
-भगवान्‌ को पुष्पाञ्जलि समर्पित करे।

प्रदक्षिणा- ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः।
तेषा सहस्त्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि॥
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।
तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे॥
ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः।
प्रदक्षिणां समर्पयामि।
-भगवान्‌ की प्रदक्षिणा कर उन्हें साष्टाङ्ग प्रणाम करे, तदनन्तर क्षमा-प्रार्थना करे।

क्षमा-प्रार्थना- मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे॥
यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं च यद्भवेत्।
तत्सर्वं क्षम्यतां देव प्रसीद परमेश्वर॥

चरणामृत-ग्रहण- भगवान्‌ का चरणोदक अति पुण्यप्रद, कल्याणकारी है एवं सभी पाप-तापों का समूल उच्छेद कर देता है। अतः श्रद्धा-भक्ति पूर्वक पूजन के अन्त में इसे सर्वप्रथम ग्रहण करना चाहिये। ग्रहण करते समय इसे भूमि पर न गिरने दे। अतः बायें हाथ के ऊपर स्वच्छ दोहरा वस्त्र रखकर उस पर दाहिना हाथ रखे तथा दाहिने हाथ में लेकर ग्रहण करे। चरणोदक के बाद पञ्चामृत लेना चाहिये।

तुलसी-ग्रहण- तदनन्तर भगवान् शालिग्राम को अर्पित एवं भोग लगाया गया तुलसीदल निम्न मन्त्र से लेना चाहिये- पूजनानन्तरं विष्णोरर्पितं तुलसीदलम् ।
भक्षयेद्देहशुद्ध्यर्थं चान्द्रायणशताधिकम्॥

प्रसाद-ग्रहण- अन्त में भगवान्‌ को भोग लगाये गये नैवेद्य को प्रसाद रूप में भक्तों को बाँट कर स्वयं भी ग्रहण करे।

जय हो श्री शालिग्राम

नोट- यहां जाने भगवान श्री बिष्णु शालिग्राम पत्थर कैसे बनें- तुलसी और विष्णु की प्रेम कथा

मुख पृष्ठ

MNSGranth

We Are Prepare You For The Future.

अपना बिचार व्यक्त करें।

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

0%
 📖 आगे पढ़ें 
 SHORTS

Discover more from 𝕄ℕ𝕊𝔾𝕣𝕒𝕟𝕥𝕙

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading

Trishul